عقرب يا مار بگزد ، از گلى كه در آن سنگ است بر جاى گزيدگى قرار مىدهند كه التيام مىيابد . . . مسجد جامع شهر از تمام مساجد جامع شام بزرگتر است . « 1 » ابن جبير كه در نيمهء دوم قرن ششم به شام آمده و حمص را ديده مىنويسد : در سمت قبلهء اين شهر دژى بلند و استوار است و در سمت مشرق آن شهر گورستانى است كه قبر خالد بن وليد و پسرش عبد الرحمن و قبر عبيد الله بن عمر در آنجاست . باروهاى اين شهر در نهايت استحكام است و از قديم الايام تا به امروز پايدار است ؛ پايه‌هاى اين بارو را بر سنگ سخت سياه نهاده‌اند ؛ بارو دروازه‌هاى آهنين بلند و كلفت و شگفتى دارد ؛ در برجهاى استوار اين بارو ديده‌بانها نگهبانى مىدهند . درون شهر صحرايى است خشك و هامون . . . با بناهاى فرسوده ؛ بازارهايش چنان كساد است كه گويى هرگز روى رونق و آبادى نديده است . به فاصلهء كمتر از يك ميل از شهر دژ حصن الاكراد واقع است . . . حمص يك مدرسه نيز دارد . ابن جبير اضافه مىكند كه اگر از جاى بلندى از فاصله‌اى دور به شهر نگاه كنيد ، تا اندازه‌اى به شهر سيويل ( اشبيليه ) اندلس شباهت دارد ؛ بنابراين مردم اندلس اشبيليه را « حمص اندلس » گفته‌اند . « 2 » ياقوت مىنويسد : اين شهر را مردى به نام حمص بن مهر بن جان بن مكنف ساخته است و از قول اهل سير مىگويد كه حمص را يونانيها بنا كرده‌اند . كشت درختان زيتون فلسطين كار آنهاست . هنگامى كه ابو عبيده از كار دمشق آسوده شد ، يزيد بن ابى سفيان را در آنجا به كار گمارد و جانشين خود ساخت . . . قبر سفينه ، مولى پيامبر ( ص ) ، قبر قنبر ، مولى على بن ابى طالب ( ع ) ، كه گفته مىشود ، حجاج بن يوسف او را كشته است و نيز قبور برخى اولاد جعفر بن ابى طالب ( ع ) در سرزمين حمص قرار دارد . مشهد ابى دردا ، ابوذر غفارى و بسيارى از بزرگان و صحابه رسول خدا ( ص ) نيز آنجاست . « 3 » يك قرن بعد از ياقوت ، ابو الفداء مىنويسد : حمص از مراكز شام است . بوستانهايش از آب [ رود ] عاصى سيراب شوند . . . و براستى پرنعمت‌ترين و خوشترين شهرهاى شام است . « 4 » به نوشتهء حمد الله مستوفى ، آب عاصى در ولايت شام از كوه

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 374 . ( 2 ) . سفرنامهء ابن جبير ؛ ص 318 - 319 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 302 - 304 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 287 .